dimarts, 12 de setembre de 2017

Ariang, arriang, arianglo, etimologia

Ariang var. arriang, arianglo (fr. vautour fauve, Gyps fulvus). Mot considerat com indigèn, non-roman per Rohlfs,  cf. basco arranogorri = Gyps fulvus, lit. agla roja, arranobeltza, lit. agla negra, (id.), arrano = agla (generic).  Aqueste mot basco arrano qu'ei possiblament d'origina indoeuropèa, cf. en hitita: haras: genitiu. haranas: (gasc. agla); gotic: ara (agla), grèc órnis (ausèth) etc (DelamarreGaul). En celtic ancian: *eriros e dilhèu *ernos, cf. erno-duron: lo borg de l'agla (DelamarreGaul). En tot cas, ariang non pòt pas derivar d'arano, au contra de la suggestion de Rohlfs e a maudespieit de l'acòrd de Wartburg. Ua relacion dab lo mot basco que supausaré ua composicion mei complexa, dilhèu ibrida vascona-latina.

Com ac soslinha Coromines (ved. l'adrèça agla in CorominesAran), la terminason anglo que rapèra agla e que poderé viéner  d'aquĭlu- > ang(lo). Que'nse precisa 'angla' qu'ei ua fòrma deu mot agla (aquila) atestada en gascon, precisament en parlar de Cenac, Gers (N.B. totun la fòrma dab la nasau n'ei pas repertoriada en ALFg vol 1mapa 35)  e lo mot en composicion hens arianglo que deu  aver la significacion d'agla. Que'm permeteratz de non pas necessàriament seguir Coromines aquiu. Perqué -anglo (aquĭlu) e non pas agla (aquĭla)? Duas possibilitats. Prumèr, que's cau raperar l'adjectiu 'aquĭlus-a'  que significa prumèr 'brun-a' en latin, quan la fòrma femenina, (avis) aquĭla, ei plan a l'origina deu noste mot 'agla'. Qu'ei dilhèu interessant de raperar qu'aqueste mot latin aquĭlus qu'èra hòrt probablament shens correspondéncia especifica en la lenga deus vascons. Brun o marron n'ei pas ua color repertoriada en çò deus vascons, ne trobam pas nat mot d'origina indigèna tà díser brun o marron.  En basco qu'emplegan marroi, un manlhèu romanic.  D'alhors, entà qualificar la color deu noste vutre, los bascos que trantalhan enter 'gorri' ('arroi' en basco) e beltz ('negre' en basco).  Lo fèit que la fòrma deu mot gascon ei masculina que suggereish que's poderé tractar de la color aquiu, aquilu(s) que poderé estar similar semanticament au 'fulvus' deus scientifics (Gyps fulvus) e au gorri o beltz deus bascos. Alternativament, lo mot qu'a d' estar entenut  com lo mascle de l'agla -> ang, anglo. En aqueste cas, la formacion deu mot non deu pas estar tant anciana, ce'm pensi.

Alavetz, lo debut deu mot (ari - arri) que poderé derivar d'un mot qui significava 'agla' o 'vutre'.  Per qué non, pausat com a ipotèsi, lo mot deu celtic ancian *eriros  (ved. DelamarreGaul.) , mot continuat peus mots guallés eryr  v. irlandés irar, breton modèrne erer  qui tots significan 'agla'  >alavetz un ipotetic etimon celtic protogascon  eri(r) o ari(r) dab r non sensibla: eri o ari.  La derivacion eri(ru)-aquilu-> arianglo non pausa nada dificultat, ce'm sembla. Totun, l'ipotèsi d'aquesta fòrma *eriros qu'a l'inconvenient de non pas arreligà's aisidament a la fòrma basca arrano qui èra a l'origina deu rasonament de Rohlfs. A mei, la fòrma galesa deu mot, segon la teoria expausada per Delamarre (DelamarreGaul), que poderé efectivament presentar  ua n intèrna com ac suggereishen  toponimes com Erno-durum e lo petit nom galés Ernus, qui linguistas identifican (totun dab un punt d'interrogacion) com lo mot galés tà díser agla, mentre *eriros que seré ua auta fòrma deu mot, l'antecedenta deus mots gaelics e britonics irar, erer, eryr etc. Adara, entà seguir lo hiu logic deu nòste rasonament,  que valeré mei imaginar un mot indigèn on aquesta letra n  i estosse plan presenta, totun en posicion instabla (intervocalica): *ar(r)ino o *ar(r)eno, parent etimologic deu mot basco arrano. O sia *aren(o)-aquĭlu- >ariang, arianglo. L'ipotèsi qu'ei plausibla. N'averem un aute cas de composicion hòrt semblanta dab un aute mot, aranés aqueste: 'tranglo', var. 'trango', sinonime d' 'arianglo', e qui Coromines s'arrisca a explicar com lo resultat de l'associacion de vultur e de aquilus: *vult(u)r-aquĭlu (CorominesAran, ved. l'adrèça agla). Totun la pèrda de la consonanta iniciau non s'explica pas tròp plan en aquesta derivacion, se la comparam au mot vutre qui la consèrva intacta, çò qui hè aquesta teoria de Coromines pòc versemblanta. En plaça, que poderí suggerir la combinason 'estor' (varianta comuna d''astor' - deu lat. *aucipitor) + ang(l)o ('lo mascle de l'agla' o brun) , o sia 'est(o)r-anglo' puish 'estranglo' puish 'tranglo'.

En tot cas, en l'ipotèsi aquesta,  lo mot  'ariang' o 'arianglo' o 'arriang' que seré compausat d'un mot supausadament indigèn seguit peu mot latin aquĭlu. La terminason ang- (per angl-, cf. trango vs tranglo) que seré la fòrma mei regulara shens la vocau finau de sostien. -aquilu -> -a(n)gl(u) . Segon aquesta teoria , la construccion de ariang que rapèra la prepausada per Vendryes -Wartburg entà explicar lo mot francés erable e lo mot occitan argelarbre (gasc. aseròu), d'un acer-abulus compausat d'acer (aseròu en latin) e abulus (de abalos -pomèr en galés- se non de opulos, aseròu en galés, v. DelamarreGaul)..

Plan, aquerò qu'èra entà l'ipotèsi romantica e pòc romanica. Alavetz, ua auta ipotèsi,  hòrt mensh romantica totun plan gascona, qui ns'evita de recórrer a un mot inventat  quin que sia, adara que l'avetz:
De 'ària' ( ària qu'ei la fòrma centropirenenca d'arla) e 'ang o anglo' masculinizacion deu mot 'agla'. Ària -anglo que seré ua fòrma masculinizada de la composicion 'ària-agla'.  En aquesta ipotèsi alternativa, lo mot que seré de formacion medievau o modèrna, non latina, compausat d' 'ària' e d''agla' e, fin finau, masculinizat. 'Ària', fòrma qui a lo mot arla peus Pirenèus Centraus, de l'etimon basco ar, arra: vèrmi, lo vèrmi.  -Ang e -anglo: fòrma masculinizada de agla, de aquĭla  La nasalizacion que s'explica com sostien de la sillaba tonica d'agl(a/o) qui s'arretròba en posicion segondària en la composicion --> ang(l) o anglo (masc.). Quin explicar la composicion d'un punt de vista semantic? Teoricament per la relacion qui existeish enter l'arla, v. arlar (ària, ariar en gascon centropirenenc) e pilhard, sacamand qui ei la significacion qui s'a prengut lo substantiu postverbau d'arlar: arland (en gascon centropirenenc: ariand, d'ariar). Lo vutre qu'ei un ausèth gregari qui viu e vola tostemps en grop d'un dotzenat d'individus formant ua colònia establa, qu'ei gregari e qu'ei carronhèr: que's neureish deus cadavres deus animaus en generau e deu bestiar en particular. Que devè estar sospieitat, a tòrt, de provocar la mòrt de la bèstia d'ua manèira o d'ua auta.